Kalaallit Nunaata Kitaani niisat pillugit pisassiisalernissap atuutsinneqalernissaa

Matumuuna Kalaallit Nunaata Kitaani niisat killilersorneqalernissaat pillugu tusarniaanermut tunngasoq nassiunneqarpoq.

Aalisarnermut Piniarnermullu Naalakkersuisoqarfik pisuussutinut uumassusilinnut tunngatillugu suliassaqarfinnut oqartussaasutut, nunatta uumasuinut piniagassanullu tamanut nungusaataanngitsumik iluaqutiginninnermut, matumani ilanngullugit niisat (Phocoena phocoena) akisussaasuuvoq. Tamanna qulakkeerneqassaaq nuna tamak-kerlugu siunnersuinikkut inatsisiliornikkullu. Niisanut tunngatillugu Pinngortitaleriffimmiit aammalu NAMMCO-miit siunnersuisoqartarpoq maannakkullu manna tikillugu Kalaallit Nunaani arfernut mikisunut allanut tunngatillugu suli malittarisassiortoqanngilaq. Kalaallit Nunaani arfernut mikisunut tunngatillugu nuna tamakkerlugu aaqqiissuteqartoqarnis-saanut aallarniutaasumik, tamanut tusarniutigineqartussamik, Aalisarnermut Piniarner-mullu Naalakkersuisoqarfik suliaqarluni aallartippoq.

Inatsisini tunngavissaq
Piniarneq aallaaniarnerlu pillugit Inatsisartut inatsisaat nr. 12, 29. Oktober 1999-imeersoq uumasoqatigiit pillugit nalunarutinut piniarnermik malittarisassaqarfiusunut pingaarnertut inissisimavoq. Maannamut Kalaallit Nunaat tamakkerlugu arfernut mikisunut allanut tunngasumik (qilalugaanngitsunut) malittarisassaqanngilaq, taamaattoq nalunaarutit aqqutigalugit ilusiliisoqarnissaa suliniutigineqarluni.

1993 aallarnerfigalugu quppersagaq Piniarneq allattuivik atorlugu taamaallaat pisanik nalunaarsuisoqartussaavoq. Nalunaarut aqqutigalugu malittarisassiortoqarnikuunngilaq. Tassa taannaavoq malittarisassaq aalajangersaavigisassaq.

Niisanut tunngatillugu pisassanik amerlassusiliineq.
Kinguaarinnut tulliuttunut pisassatigut isumalluutit atorneqarnissaat attatiinnarsinnaa-jumallugu, uumasoqatigiit killilersukkat pillugit Naalakkersuisut uumassuseqarnikkut siunnersuinernik aamma piniartut atuisullu ilisimasaannik pissarsiniartarput.
Siunnersuineq uumasoqatigiinnut ataasiakkaanut atatillugu suliarineqartarpoq, uumaso-qa¬tigiillu qanoq amerlatiginerat, uumasoqatigiinni ataasiakkaani uumassuseqarnikkut pissutsit, piniarneqarnerisalu amerlassusaat aamma sumiiffinni uumasut siumor-neqarfigisinnaasaanni inuuniarnikkut atugassarititaasut apeqqutaatinneqartarlutik.

Niisanut tunngatillugu NAMMCO aammalu Kalaallit Nunaani Pinngortitaleriffik piujuar-titsinissaq siunertaralugu siunnersuinermik oqartussaasuupput. Uumassusilerisunit siunnersuutit aammalu susassaqartuniit paasissutissat aallaavigalugit ukiut tamaasa ukiumut pisassat Naalakkersuisunit amerlassusilerneqartassapput.

Uumassusilerinermut atatillugu siunnersuinerup saniatigut Naalakkersuisut pisussaatin-neqarput nunat tamat isumaqatigiissutaannik aamma piniartut atuisullu ilisimasaannik mianerinninnissamut, kiisalu piniarneq pillugu Siunnersuisoqatigiit kommuunillu tusar-niassallugit. Atuisut ilisimasaat piviusunngortinneqartarput ilaatigut pingaarnertut kattuffiit attuumassutillit aamma Piniarneq pillugu Siunnersuisoqatigiit kiisalu innuttaasunik ataat¬simiititsinerit aqqutigalugit, kiisalu siunnersuineq sioqqullugu uumasut piniagassaasut misissorneqarnerisigut.

Uumassusilerineq tunngavigalugu NAMMCO-mit siunnerorneqarneq
Imarpiup avannaata imartaani miluumasut pillugit ataatsimiititaliarsuaq (NAMMCO) 28-issaanik ullormi 22 – 25 Marts 2021 naapeqatigiipput. Nunanit ilaasortaasunit aallartitat najuuttut ukuupput: Norge, Savalimmiut, Island, Kalaallit Nunaat kiisalu alaatsinaattutut: Canada, Danmark, Japan, Rusland aammalu USA. KNAPK ataatsimiinnermi peqa-taatitaqarportaaq.

Ilisimatuussutsikkut ataatsimiititaliaq (SC) uumasut assigiinngitsut pillugit innersuus-sutinik saqqummiivoq tassunga ilanngullugu niisa. SC Kalaallit Nunaata kitaani imminut illersorsinnaasumik niisat pisarineqartut amerlassusissaattut qaffasinnerpaaffiliivoq. Qaffasinnerpaaffissatut siunnersuutigineqarpoq ukiumut niisat 1.869-t pisarineqar-tassasut. Qilalugaq qaqortaanngitsunik qernertaanngitsunillu aatsaavissuaq arfernik mikisunik pisarineqarsinnaasunik amerlassusiliilluni innersuussisoqarpoq.Tunumi niisanut tunngatillugu amerlassusiliinissamik innersuussisoqanngilaq taamaattumillu Tunup imartaani amerlassusiliinani niisanniartoqarsinnaavoq.

Ilisimatuussutsikkut ataatsimiititaliap Savalimmiuni ulloq 19.-22. Marts 2019 ataatsi-miinnerani niisat pillugit suleqatigiisitap (WGHP) aallarnisaatigalugu siunnersuutigaa. Ataatsimiinnermi nalilersuutigineqarpoq niisat kinguaassiornerminni 70%-imik amerle-riartussappata ukiumut niisat pisarineqartartut 2.900-nik amerlanerussanngitsut aammalu aallaagaluartat kivisisallu ilanngaatigigaanni niisat ukiumut pisarineqartut 2.629-nut missingiunneqarlutik. Taamaattoq aamma Kalaallit Nunaanni niisat pisarineqartut nalunaarutigineqanngitsoortut naatsorsuinermut ilanngunneqarput inerniliunneqarlunilu pisarineqartutut nalunaarutigineqartut ukiumut 2.900-juunissaagaluat pinnani, tulaanne-qartut 1.869-iunissaat naatsorsuutigineqartariaqartoq. Ukiumut tulaanneqartussatut inner-suus¬sutigineqartut 2.629-iusut nalunaarutigiumaakkallu 1.869-imut inissinne¬qarnerisa nikinganerat pissutigalugu ataatsimiititaliamit inasssutigineqarpoq pisarineqar¬tunik nalunaarsuineq Kalaallit Nunaata ilungersuullugu ingerlatissagaa.

Kinguliini Kalaallit Nunaata kitaani (Avannaa kujataalu ilanngullugit) pisarineqartut nalunaarsorneqarnerisa takutippaat, qilalugaq qaqortamut qernertamullu sanilliullugu niisa taannaasoq arferni mikisuni pisarineqarnerpaasoq. Taamaammat aamma tamatuma tunngavissaqalersippaalusooq Kalaallit Nunaata kitaani niisat pisarineqartartut amerlassusilertariaqarnerannik.



Amerlassutsit katinneri
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Tamakkerlutik
Aarluarsuk qaqortumik
Siggulik-Aarluarsuk 208 155 102 102 69 75 56 96 169 1032
Niisa 2819 2369 2643 2555 2002 2330 2372 2882 2774 22746
Aarluk 34 32 27 10 16 12 6 9 4 150
Niisarnaq 272 426 316 433 277 168 317 263 127 2599
Tamakkerlutik 3333 2982 3088 3100 2364 2585 2751 3250 3074 26527
Aallerfik: APN 2011-2019
Pivottabel-imit anisitat, nalunaarsuutit Piniarneqq-mit nalunaarutinit (17.06.2021-mi anisitat).
Pisassat agguataarnissaannut siunnersuut
Niisanik pisassiissutit tulaassassat 1.869-iusut (aallaarsarisat annaasallu ilanngunnagit) naapertuilluartumik agguataarnissaat qularnaarniarlugu, kinguliini pisarineqarsimasut nalunaarsorneri, niisanut Kalaallit Nunaata kitaa tamakkerlugu pisarineqarsimasunut tunngasut (avannaa kujataalu ilanngullugit) maannakkut kommuuniusut aallaavigalugit immikkoortinneqarsimapput. Sanilliussassatut ilanngunneqarputtaaq Tunumi niisattarineqarsimasunut nalunaarsuutit (aallaarsarisat annaasallu ilanngunnagit). Nalunaarsuutit ukiut 10-t ingerlaneranni nalunaarsugaapput, 2010-minngaanit 2020-mut.

Kommune Kujalleq (6 %):
ART_KAL Niisat
Amerlassutsit katinneri
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Tamakkerlutik
Nanortalik 25 43 104 52 13 16 25 67 36 47 75 503
Narsaq 9 14 9 9 10 3 4 8 33 42 13 154
Qaqortoq 96 112 91 149 129 81 75 63 72 83 69 1020
Tamakkerlutik 130 169 204 210 152 100 104 138 141 172 157 1677

Kommuneqarfik Sermersooq (kitaa) (26 %):
ART_KAL Niisat
Amerlassutsit katinneri
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Tamakkerlutik
Nuuk 342 475 247 614 455 403 359 598 536 601 820 5450
Paamiut 264 271 247 199 225 127 115 91 108 147 173 1967
Tamakkerlutik 606 746 494 813 680 530 474 689 644 748 993 7417

Kommuneqarfik Sermersooq (tunu) (0.3 %):
ART_KAL Niisat
Amerlassutsit katinneri
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Tamakkerlutik
Ittoqqortoormiit 3 3
Tasiilaq 7 9 16 3 3 6 8 6 8 4 2 72
Tamakkerlutik 10 9 16 3 3 6 8 6 8 4 2 75

Qeqqata Kommunia (50 %):
ART_KAL Niisat
Amerlassutsit katinneri
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Tamakkerlutik
Maniitsoq 906 1166 1155 1079 1005 797 1001 850 1143 1006 1107 11215
Sisimiut 186 369 293 263 264 295 233 210 249 196 322 2880
Tamakkerlutik 1092 1535 1448 1342 1269 1092 1234 1060 1392 1202 1429 14095

Kommune Qeqertalik (14 %):
ART_KAL Niisat
Amerlassutsit katinneri
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Tamakkerlutik
Kangaatsiaq 155 248 123 146 195 50 183 251 297 284 363 2295
Qasigiannguit 4 5 2 8 13 12 26 18 86 31 40 245
Qeqertarsuaq 33 45 40 51 45 80 56 61 47 79 91 628
Aasiaat 47 51 39 49 86 93 108 81 102 152 107 915
Tamakkerlutik 239 349 204 254 339 235 373 411 532 546 601 4083

Avannaata Kommunia (3 %):
ART_KAL Niisat
Amerlassutsit katinneri
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Tamakkerlutik
Ilulissat 12 13 14 14 34 21 131 62 139 93 103 636
Qaanaaq 10 10
Upernavik 2 5 4 6 71 8 0 4 0 3 8 111
Uummannaq 2 2 1 4 10 6 14 8 34 10 7 98
Tamakkerlutik 16 20 19 24 115 45 145 74 173 106 118 855
Aallerfik: APN 2010-2020
Pivottabel-imit anisitat,nalunaarsuutit quppersakkami Piniarneq-mi nalunaarutinit ( suliarineqarput ulloq 28.06.2021).

Siuliini pisarineqartut nalunaarsorneqarnerini erserpoq Kalaallit Nunaata kitaani niisat amerlanerpaat pisarineqartarsimasut, Qeqqata kommuniani pisarineqartarlutik, Kommuneqarfik Sermersooq (kitaa) aammalu kommune Qeqertalik, illoqarfinni Maniitsumi pisarineqartut amerlanerpaallutik (11.215) Nuuk (5.550), Sisimiut (2.880) aammalu Kangaatsiaq (2.295).

Kalaallit Nunaat tamakkerlugu niisat pisarineqartut ukiuni 10-ni pineqartuni 28.202-simapput. Pisarineqartunit taakkunannga Qeqqata kommuniata 50 %-t pisarisimavai, taakkunanngalu 80 %-t Maniitsumi pisarineqarsimallutik. Pisat tamakkerlutik 26 %-ii Kommuneqarfik Sermersuumi (kitaa) pisarineqarsimapput, taakkunanngalu 75 %-t missaat Nuummi pisarineqarsimallutik. Niisat pisarineqartut tamakkerlutik 14 %-ii Kommune Qeqertalimmi pisarineqarsimapput, taakkunanngalu 56 %-t Kangaatsiami pisarineqarsimallutik. 2010-miit 2020-mut niisanit pisarineqartunit Kommune Kujalleq-mi, Avannaata kommunia-ni aammalu Kommuneqarfik Sermersooq–mi (Tunu) pisarineqarsimapput 6 %, 3 %, aammalu 0,3 %.

Piniarsinnaatitaanermut tunngatillugu aammalu Kalaallit Nunaata kitaani akuersissutinik tunniussinissami siunertarineqassaaq, taamaallaat inuit akuersissummik, arferit mikisut pillugit nalunaarusiami suliarineqartumi malittarisassat naapertorlugit pigisaqartut niisanik piniarsinnaanissaat. Akuersissutip ukiumi tassani atuuffiani niisamik 1-mik pisaqartoqarsinnaassaaq. Niisanniarneq, niisat pisarisuukkat aammalu aallaarsarisat kommuunerisamut, illoqarfigisamut imaluunniit nunaqarfigisami kommuunip allaffianut sapinngisamik piaartumik nalunaarutigineqartassapput.

Tamatuma saniatigut ukiumi piniarfiusumi pisarinngitsuukkat ukiup tullianut nuunneqarsinnaaneri sulissutigineqassaaq. Suliaq naammassippat uterfigissavarput.

Pisassiissutigineqartut sapinngisamik Kalaallit Nunaata kitaani ukiuni 2010-miit 2020-mut niisat pisarineqartut 1.869-iusut %-inngorlugit nalunaarsorneri naapertorlugit agguarneqassapput. Kinguliini tabelini takuneqarsinnaapput 2022-mi Kalaallit Nunaata kitaani agguaassinissamut siunnersuut.

Tabel 5. missingersuut – Kalaallit Nunaata Kitaani niisanik pisassiinissamut siunnersuut
Kommuunit 2022
Qeqqata kommunia 938
Kommuneqarfik Sermersooq (Kitaa) 490
Kommune Qeqertalik 266
Kommune Kujalleq 115
Avannaata Kommunia 60
Tamakkerlutik 1.869

Tusaniaanerup sivisussusissaa
APN-imit tusaniaanermut piffissaritinneqarpoq ataasinngorneq ulloq 25. Oktober 2021 nal. 12:00

Akissuteqannginneq siunnersuummut matumunnga akuersinertut isigineqarumaarpoq, tusarniaanerup sivitsornissaanut periarfisaqanngilaq.

Tusarniaanermut akissuteqaatit apn@nanoq.gl-imut nassiutillaquneqarput imaluunniit fax aqqutigalugu normumut uunga 34 53 55.

Sammisaq:

Piniarneq

Tusarniaanerup suunera:

Inatsisartut inatsisaat

Saqqummiunneqarfia:

21 septembari 09:16:00

Tusarniaanermi piffissaliussaq:

21 septembari 12:00:00

Tusarniaanermi akissutit uunga nassiuteqquneqarput:

apn@nanoq.gl