Nunarsuarmi Timmissanut Nuuttartunut Ullorititaq aamma Kalaallit Nunaanni appat inissisimanerat

Arfininngorneq maajip 8-ani 2021-mi Nunarsuarmi Timmissanut Nuuttartunut Ullorititaq (World Migratory Bird Day) nunarsuaq tamakkerlugu nalliuttorsiutigineqassaaq. Ulloq ukiumut marloriarlugu nalliunneqartarpoq - maajip 8-ani aamma oktobarip 9-ani.  Nalliuttorsiut qaammarsaanermut atorneqartarpoq timmissallu nuuttartut taakkulu uumaffigisaasa illersorneqarnerat pillugit pisariaqartitsineq erseqqissarneqarluni.  Timmissat nuuttartut navianartorsiornerat, uumasoqatigiiaanut pingaaruteqassusaat kiisalu nunat tamalaat akornanni piujuartinniarlugit suleqatigiinneq pillugit nunarsuaq tamakkerlugu ilisimaneqarnerulernissaannut ulloq nunat tamalaani nalliuttorsiutigineqartarnera sakkussatsialaavoq.

Kalaallit Nunaanni appap inissisimanera
Appa Kalaallit Nunaanni timmissani nuuttartuni pingaarnerit ilagaat, piniarneqartarpoq mamarineqartuullunilu. Appat kinguaassiortarnerat kigaappoq taamaattumik uumassusilerituut siunnersuuteqartarnissaat maleruagassallu nutartertarnissaat  pingaaruteqarlutik, piujuartitsinermillu tunngaveqarluni piniarnermut tunngavissat qulakkeerneqassammata.

Naak aqutsineq 2009-mili sakkortusineqaraluartoq Kalaallit Nunaanni appap inissisimanera suli ajorsiartorpoq.  Appat amerlassusaat suli kinguariartungaatsiartut paasineqarpoq, timmissat ineqarfii sinneruttut amerlanerit ikiliartorfiullutik.  Paasissutissat amerlasuut tunngavigalugit ikiliartornerat silap allanngoriartorneranik pissuteqartoq paasineqarpoq annertuumilli piniagaanerat massumunnga pissuteqarportaaq.

Kalaallit Nunaanni appat piarai amerlanersaat Pinngortitaleriffimmi uumassusilerisunit nakkutigineqartarput. Ullumikkut Kalaallit Nunaanni appat piaqqisarfii katillugit 20-upput.   Amerlanerit (18) Kalaallit Nunaata kitaaniipput Kitsissut Avallerninngaanniit (Ydre Kitsissut), Arsuup kujataanut, Apparsuimi (Hakluyt Ø) Qaanaap avannaanut. Tunumi appaqarfiit marluinnaapput, angineq Scoresbysundip paani Kangikajimmiippoq (Kap Brewster) aappaalu Appaliup (Raffles Ø) avannaatunginnguaniilluni. Piaqqisarfiit Qaanaap eqqaaniittut aamma Upernavimmi avannarlermiittut ullumikkut Kalaallit Nunaanni piaqqisarfiusuni anginersaallutik aamma appaqarfiit allanngujaannertarivaat.

Taamaakkaluartoq Kalaallit Nunaanni Pinngortitaleriffiup appa pillugu killiffimmut nassuiaataani 2016-imeersumi erseqqissaatigaa, Kalaallit Nunaanni appat ukiuni kingullerni 50-ini amerlanerusuniluunniit ikiliartorsimasut, sumiiffiillu ilaanni piffimmi nungusitaanngersaallutik. Ataatsimut isigalugu, Kalaallit Nunaat tamakkerlugu appat piaqqiortartut 1990-ip missaanili 15%-imik ikileriarsimapput. Qaanaap eqqaani uumasoqatigiit allanngujaatsut naatsorsuinermut ilaatinnagit Nunatsinni appat 35-40 %-it missaannik ikileriarsimassapput. Ikinnerusuni ikilinerpaasimasut tassaapput Upernavip kujataaniittut, Qeqertarsuup tunuaniittut Kujataaniittut Ittoqqortoormiillu eqqaanittut, taakkulu 1990-ip missaanili 64-74%-imik ikileriarsimallutik.

2017-imi piaqqat amerlassusaat aamma 1990-imiit ineriartornerat
Tungujortoq
Allannguuteqanngitsut imal. amerliartortut   Sungaartoq Ikiliartortut  Aappalaartoq ernumanartumik ikiliartorput

 

Takussutissiap qulaaniittup Kalaallit Nunaanni Pinngortitaleriffimminngaanneersup takutippai maannakkut Kalaallit Nunaanni appaqarfiit 20-it aamma appaqarfiit amerlassusaat sumiiffiilu (2017, ataasiakkaarlugit kisinneqartut) sumiiffinnut immikkoortiterlugit.  Appat piffissami 1990 - 2017-imi sumiiffinnut amerlassusaasa allanngorarnerat procentinngorlugit.

Piniagaanerat annikillinikuuvoq kisianni suli qaffasippallaarluni

Soorlu siuliani eqqaaneqartoq piniagaanerat ikiliartorsimanerannut annertuumik pissutaaqataasoq, tamannalu Kalaallit Nunaani appaqarfiit tamangajaasa taamatut inissisimanerat malugineqarsimalluni. Malugineqartariaqarporli piffissami 2008 - 2018-mi appattat sumiiffinni assigiinngitsuni affaat sinnerlugit ikinnerulersimasut, tamanna takutitassiami piffissami siuliani taaneqartumi appattat amerlassusaat kommuninut immikkoortinneqarnikut ataani allassimapput.

Kommuneqarfik Sermersooq

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Tamaasa katillugit

Ittoqqortoormiit

33

126

105

74

62

73

96

51

33

11

24

59

747

Ivittuut

32

10

10

8

60

Nuuk

14705

17464

15614

15452

13836

16770

12613

14060

11467

7936

3843

3913

147673

Paamiut

4220

4358

4272

4139

4204

4535

3458

2744

3387

2647

1906

2658

42528

Tasiilaq

342

78

253

381

276

445

252

232

326

617

327

318

3847

Tamaasa katillugit

19332

22026

20254

20056

18386

21823

16419

17087

15213

11211

6100

6948

194855

Kommune Kujalleq

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Tamaasa katillugit

Nanortalik

8310

6172

7527

7985

8224

6947

6195

6689

5426

4613

4343

3984

76415

Narsaq

4443

3298

4083

3339

5001

5437

3557

2397

1960

1570

1347

1044

37476

Qaqortoq

6377

5728

6359

7379

5923

4992

6225

6022

7229

3317

3244

3366

66161

Tamaasa katillugit

19130

15198

17969

18703

19148

17376

15977

15108

14615

9500

8934

8394

180052

Kommune Qeqertalik

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Tamaasa katillugit

Kangaatsiaq

2982

2804

3269

4083

3001

3863

2495

1351

752

1485

804

539

27428

Qasigiannguit

655

403

301

370

778

756

409

244

185

74

89

44

4308

Qeqertarsuaq

711

550

345

853

608

859

597

336

166

141

100

121

5387

Aasiaat

2818

3253

2099

2112

2453

1315

935

782

235

146

192

100

16440

Tamaasa katillugit

7166

7010

6014

7418

6840

6793

4436

2713

1338

1846

1185

804

53563

Qeqqata Kommunia

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Tamaasa katillugit

Maniitsoq

7340

7455

8003

7892

7518

6623

5888

4535

4623

4417

4102

3859

72255

Sisimiut

8568

8475

8053

8737

8286

6574

5775

2483

1906

2012

1422

931

63222

Tamaasa katillugit

15908

15930

16056

16629

15804

13197

11663

7018

6529

6429

5524

4790

135477

Avannaata Kommunia

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Tamaasa katillugit

Base Pituffik

10

15

25

Ilulissat

681

365

564

553

804

891

519

209

279

38

20

51

4974

Qaanaaq

756

459

500

776

649

1323

416

494

2580

420

378

431

9182

Upernavik

1222

1422

2927

3943

4398

5669

4056

2868

1247

1423

926

867

30968

Uummannaq

456

427

169

198

197

452

355

217

83

64

330

54

3002

Tamaasa katillugit

3115

2683

4175

5470

6048

8335

5346

3788

4189

1945

1654

1403

48151

Biologit siunnersuinerat kingulleq
Sila aqussinnaanngilarput kisianni inuiaqatigiittut piniarneq aqussinnaavarput. Kalaallit Nunaanni Pinngortitaleriffimminngaanniit appat pillugit siunnersuinermi kingullermi 2013-imeersumi siunnersuutigineqarpoq appa ukiuni qulini eqqissisimatitaalluinnartariaqartoq. Tassunga pissutaavoq Kalaallit Nunaanni Pinngortitaleriffik naapertorlugu: ”Kalaallit Nunaani appap eqqissisimatitaalluinnarallarnissaa Kalaallit Nunaanni nunanilu allani uumasoqatigiiaanut iluaqutaanerpaassaaq kiisalu Mianersornissamik Tunngaveqarnissamut naapertuutissalluni.”, kiisalu ”[…]  eqqissisimatitsilluinnarnikkut unioqqutitsilluni piniarnermut upernaakkullu piaqqinerisa nalaanni  (mannissartarneq piniarnerlu) ajornartorsiutit annikillineqarsinnaassapput. Pinngortitaleriffik isumaqarpoq taakku pissutsit pingaarnerpaatinneqartariaqartut, pissutigalugu unioqqutitsilluni piniarneq Kalaallit Nunaanni appaqarfiit ilaannut ajoqutaalluinnartutut isigineqarmat”, naggataatigullu” Appap kinguaassaanut tullianut piffissaq sivisunera pissutigalugu siunissami sunniutissat takuneqarsinnaalernissaat aatsaat ukiut tallimat qaangiutereersut neriuutigineqalersinnaalissapput, kisianni piviusorsiussagaanni ukiut quliussagunarput. Pinngortitaleriffiup innersuussutigaa eqqissisimatitsilluinnarneq, siullermik ukiut qulinngortinneqassasoq, kingornalu sunniut aamma siunissami pisariaqartinneqartussat nalilersorneqassasut.”.

Naluneqanngitsutut taamanikkut Naalakkersuisut sukateriniarlutik aalajangerput, taamaattumillu ukiut qulit eqqissisimatitsisoqarnissamut taarsiullugu ullormut pisassiissutissiisoqartalerpoq, piniarneq sivikillineqarluni,
tunitsivissanik killilersuisoqarluni kiisalu timmiaqarfinnik eqqissisimatitsinerit amerlineqarlutik. Matumunnga allanngortitsinerit kingulliit 2019-imi pipput. Neqinik pilersuinerup pingaaruteqassusaa tamatumunnga tunngavilersuutigineqarput. Appariartornerata millisinnissaanut piffissami aggersumi suliniut annertunerusoq pisariaqartinneqalissaaq. Taamaattumik Naalakkersuisoqarfik timmissat pillugit nalunaarummi appat pillugit  immikkoortoq nutarterlugu aallartissimavaat, neriullutik ajortumik inissisimanerannut iluaqutaasinnaassasoq.

Appaqarfiit piujuartinnissaannut nunanik tamalaanik suleqateqarsinnaanermut periarfissaq
Atlantikup avannaani nunat Kalaallit Nunaata appanik avitseqatigisai Naalakkersuisutulli ernumassuteqarput. Taamaattumik Naalakkersuisoqarfik nunanik sanilerisanik ataatsimeeqatigiinneq tapersersimavaa, taakku nunat appanik avitseqatigisagut aalajangersimasunik aqutseqatigiinnissamut isumaqatigiissummik pilersitsiniartut suleqataaffiginiarlugu. Taamaaliornikkut aqutsinissamut isumaqatigiissusiornissaq tunngavissaqarnersoq nalilersorneqassammat.

Nunarsuarmi Timmissanut Nuuttartunut Ullorititaq - World Migratory Bird Day 2021-imut aamma Kalaallit Nunaanni appap inissisimaneranut atatillugu ataatsimoorluta  appa paarilluarsinnaavarput akisussaaffimmillu avitseqatigiilluta, assersuutigalugu appap piniarneqartarneratigut mianersuussinissaq taamaaliornikkullu appap piujuarnissaa qulakkeerlugu.

Miteq ingerlalluarpoq – pigiinnarnissaanut maligassiuisinnaavoq
Taamani Naalakkersuisuusut 2009-mi aalajangerput miterniarnermut malittarisassanik  sukanganerusunik pilersitsiniarlutik, ilaatigut piniarnermut piffissamik sivikilliliinikkut ullormullu pisassiissuteqalersitsinikkut. Mannissartarneq 2001-mili inerteqqutaalerpoq, aammalu taamaallaat nammineq atugassaannarnik katerseqqusaalluni, tuniniaaqqusaanatillu. Taakku sukaterinerit assigiinngitsut pissutigalugit miteqarfiit amerlanerit pitsaasumik ineriartulersimapput, ullumikkulli uumasoqatigiit patajaatsutut isigineqarlutik. Ingerlallualernerat appamut tunngatillugu atuutilersinneqarsorinarpoq, tamannali piviusunngussappat inuiaqatigiittut akissussaaffik tigusariaqarparput. Inuiaqatigiittut tamarmiusutut akissussaaffik tigunngikkutsigu appap inissisimanera piffissami aggersumi ajorneruleriartuinnassasoq Naalakkersuisutut ernummatigaara.

Nunarsuarmi Timmissanut Nuuttartunut Ullorititaq - World Migratory Bird Day 2021-mut atatillugit suliniutit pitsaanerpaamik angusaqarnissaannik kissaappakka.

Aqqaluaq B. Egede

Aalisarnermut Piniarnermullu Naalakkersuisoq

Paasisaqarusukkuit immikkoortortaqarfimmi pisortaq Amalie Jessen oqarasuaatikkut attaveqarfigiuk uunga: 34 53 04, e-mail: amalie@nanoq.gl