Nunarsuarmi Timmissanut Nuuttartunut Ullorititaq aamma Kalaallit Nunaanni appat inissisimanerat

Arfininngorneq maajip 9-ani 2020-mi Nunarsuarmi Timmissanut Nuuttartunut Ullorititaq (World Migratory Bird Day) nunarsuaq tamakkerlugu nalliuttorsiutigineqassaaq. Ulloq ukiumut marloriarlugu nalliunneqartarpoq - maajip 9-ani aamma oktobarip 10-ani. Nalliuttorsiut qaammarsaanermut atorneqartarpoq timmissallu nuuttartut taakkulu uumaffigisaasa illersorneqarnerat pillugit pisariaqartitsineq erseqqissarneqarluni. Timmissat nuuttartut navianartorsiornerat, uumasoqatigiiaanut pingaaruteqassusaat kiisalu nunat tamalaat akornanni piujuartinniarlugit suleqatigiinneq pillugit nunarsuaq tamakkerlugu ilisimaneqarnerulernissaannut ulloq nunat tamalaani nalliuttorsiutigineqartarnera sakkussatsialaavoq.

Kalaallit Nunaanni appap inissisimanera
Appa Kalaallit Nunaanni timmissani nuuttartuni pingaarnerpaajuvoq, piniarneqartarpoq mamarineqartuullunilu. Appa kinguaassiortarnera kigaappoq taamaattumik uummassusilerituut siunnersuutaasa maleruagassaasalu nutartertarnissaat pingaaruteqarpoq, piujuartitsinermik tunngaveqarluni piniarnermut tunngavissat qulakkeerneqarniassammata.

Naak aqutsineq 2009-mili sakkortusineqaraluartoq Kalaallit Nunaanni appap inissisimanera suli ajorsiartorpoq. Appat amerlassusaat suli kinguariartungaatsiartut paasineqarpoq, timmissat ineqarfii sinneruttut amerlanerit ikiliartorfiullutik. Paasissutissat amerlasuut tunngavigalugit ikiliartornerat silap allanngoriartornerannit pissuteqartoq paasineqarpoq annertuumilli piniagaanerat massumunnga pissuteqarportaaq.

Kalaallit Nunaanni appat piarai amerlanersaat Pinngortitaleriffimmi uumassusilerisunit nakkutigineqartarput. Ullumikkut Kalaallit Nunaanni appat piaqqisarfii katillugit 20-upput. Amerlanerit (18) Kalaallit Nunaata kitaaniipput Kitsissut Avallerninngaanniit (Ydre Kitsissut), Arsuup kujataanut, Apparsuimi (Hakluyt Ø) Qaanaap avannaanut. Tunumi appaqarfiit marluinnaapput, angineq Scoresbysundip paani Kangikajimmiippoq (Kap Brewster) aappaalu Appaliup (Raffles Ø) avannaatunginnguaniilluni. Piaqqisarfiit Qaanaap eqqaaniittut aamma Upernavimmi avannarlermiittut ullumikkut Kalaallit Nunaanni piaqqisarfiusuni anginersaallutik appaqarfiit allanngujaannerpaapput.

Taamaakkaluartoq Kalaallit Nunaanni Pinngortitaleriffiup appa pillugu killiffik pillugu nassuiaataani 2016-imeersumi erseqqissaatigaa, Kalaallit Nunaanni appat ukiuni kingullerni 50-ini amerlanerusuniluunniit ikiliartorsimasut, sumiiffiillu ilaanni nungungajassimallutik. Ataatsimut isigalugu, Kalaallit Nunaat tamakkerlugu appat piaqqiortartut 1990-ip missaanili 15%-imik ikileriarsimapput. Qaanaap eqqaani uumasoqatigiit allanngujaatsut naatsorsuinermut ilaatinnagit Nunatsinni appat 35-40 %-it missaannik ikileriarsimassapput. Ikinnerusuni ikilinerpaasimasut tassaapput Upernavip kujataaniittut, Qeqertarsuup tunuaniittut Kujataaniittut Ittoqqortoormiillu eqqaanittut, taakkulu 1990-ip missaanili 64-74%-imik ikileriarsimapput.


Takussutissiap qulaaniittup Kalaallit Nunaanni Pinngortitaleriffimminngaanneersup takutippai maannakkut Kalaallit Nunaanni appaqarfiit 20-it aamma appaqarfiit amerlassusaat sumiiffiilu (2017, ataasiakkaarlugit kisinneqartut) sumiiffinnut immikkoortiterlugit. Appat piffissami 1990 - 2017-imi sumiiffinnut amerlassusaasa allanngorarnerat procentinngorlugit.

Piniagaanerat annikillinikuuvoq kisianni suli qaffasippallaarpoq
Soorlu siuliani eqqaaneqartoq piniagaanerat ikiliartorsimanerannut annertuumik pissutaaqataavoq, kiisalu Kalaallit Nunaani aappaqarfiit tamangajaasa nakkutigineqarlutik. Malugineqartariaqarporli piffissami 2008 - 2018-mi appanniarnermi pisat sumiiffinni assigiinngitsuni affaannit ikinnerulersinneqarsimasut, tamanna takusassiami piffissami siuliani taaneqartumi appat pisat amerlassusaat kommuninut immikkoortinneqarnikut tullinnguullutik allassimapput.

Kommuneqarfik Sermersooq

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

Siuleriiaat aqqi

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Kisitsisit pingaarnerit

Ivittuut

32

10

10

8

60

Nuuk

14705

17464

15614

15452

13836

16770

12613

14060

11467

7936

3451

143368

Paamiut

4220

4358

4272

4139

4204

4535

3458

2744

3387

2647

1716

39680

Tasiilaq

342

78

253

381

276

445

252

232

326

617

200

3402

Ittoqqortoormiit

33

126

105

74

62

73

96

51

33

11

24

688

Tamaasa katillugit

19332

22026

20254

20056

18386

21823

16419

17087

15213

11211

5391

187198

Kommune Kujalleq

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

Siuleriiaat aqqi

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Tamaasa katillugit

Nanortalik

8310

6172

7527

7985

8224

6947

6195

6689

5426

4613

3993

72081

Narsaq

4443

3298

4083

3339

5001

5437

3557

2397

1960

1570

1211

36296

Qaqortoq

6377

5728

6359

7379

5923

4992

6225

6022

7229

3317

3234

62785

Tamaasa katillugit

19130

15198

17969

18703

19148

17376

15977

15108

14615

9500

8438

171162

Kommune Qeqertalik

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

Siuleriiaat aqqi

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Tamaasa katillugit

Kangaatsiaq

2982

2804

3269

4083

3001

3863

2495

1351

752

1485

769

26854

Qasigiannguit

655

403

301

370

778

756

409

244

185

74

89

4264

Qeqertarsuaq

711

550

345

853

608

859

597

336

166

141

100

5266

Aasiaat

2818

3253

2099

2112

2453

1315

935

782

235

146

190

16338

Tamaasa katillugit

7166

7010

6014

7418

6840

6793

4436

2713

1338

1846

1148

52722

Qeqqata Kommunia

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

Siuleriiaat aqqi

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Tamaasa katillugit

Maniitsoq

7340

7455

8003

7892

7518

6623

5888

4535

4623

4417

4066

68360

Sisimiut

8568

8475

8053

8737

8286

6574

5775

2483

1906

2012

1298

62167

Tamaasa katillugit

15908

15930

16056

16629

15804

13197

11663

7018

6529

6429

5364

130527

Avannaata Kommunia

Appa

Amerlassusaasa KATINNERAT

Siuleriiaat aqqi

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Tamaasa katillugit

Base Pituffik

10

15

25

Ilulissat

681

365

564

553

804

891

519

209

279

38

20

4923

Qaanaaq

756

459

500

776

649

1323

416

494

2580

420

378

8751

Upernavik

1222

1422

2927

3943

4398

5669

4056

2868

1247

1423

903

30078

Uummannaq

456

427

169

198

197

452

355

217

83

64

330

2948

Tamaasa katillugit

3115

2683

4175

5470

6048

8335

5346

3788

4189

1945

1631

46725


Biologit siunnersuinerat kingulleq
Sila aqussinnaanngilarput kisianni inuiaqatigiittut piniarneq aqussinnaavarput. Kalaallit Nunaanni Pinngortitaleriffimminngaanniit appat pillugit siunnersuinermi kingullermi 2013-imeersumi siunnersuutigineqarpoq appa ukiuni qulini eqqissisimatitaalluinnartariaqartoq. Tassunga pissutaavoq Kalaallit Nunaanni Pinngortitaleriffik naapertorlugu: ”Kalaallit Nunaani appap eqqissisimatitaalluinnarallarnissaa Kalaallit Nunaanni nunanilu allani uumasoqatigiiaanut iluaqutaanerpaassaaq kiisalu Mianersornissamik Tunngaveqarnissamut naapertuutissalluni.”, kiisalu ”[…] eqqissisimatitsilluinnarnikkut unioqqutitsilluni piniarnermut upernaakkullu piaqqinerisa nalaanni (mannissartarneq piniarnerlu) ajornartorsiutit annikillineqarsinnaassapput. Pinngortitaleriffik isumaqarpoq taakku pissutsit pingaarnerpaatinneqartariaqartut, pissutigalugu unioqqutitsilluni piniarneq Kalaallit Nunaanni appaqarfiit ilaannut ajoqutaalluinnartutut isigineqarmat”, naggataatigullu” Appap kinguaassaanut tullianut piffissaq sivisunera pissutigalugu siunissami sunniutissat takuneqarsinnaalernissaat aatsaat ukiut tallimat qaangiunnereersut neriuutigineqalersinnaalissapput, kisianni piviusorsiussagaanni ukiut quliussagunarput. Pinngortitaleriffiup innersuussutigaa eqqissisimatitsilluinnarneq, siullermik ukiut qulinngortinneqassasoq, kingornalu sunniut aamma siunissami pisariaqartinneqartussat nalilersorneqassasut.”.

Naluneqanngitsutut Naalakkersuisut sukateriniarlutik aalajangerput, taamaattumillu ukiut qulit eqqissisimatitsisoqarnissamut taarsiullugu ullormut pisassiissutissiisoqartalerpoq, piniarneq sivikillineqarluni,
tunitsivissanik killilersuisoqarluni kiisalu timmiaqarfinnik eqqissisimatitsinerit amerlineqarlutik. Matumunnga allanngortitsinerit kingulliit 2019-imi pipput. Neqinik pilersuinerup pingaaruteqassusaa tamatumunnga tunngavilersuutigineqarput. Appariartornerata millisinnissaanut piffissami aggersumi suliniut annertunerusoq pisariaqartinneqalissaaq. Taamaattumik Naalakkersuisoqarfik timmissat pillugit nalunaarummi appat pillugit immikkoortoq nutarterlugu aallartissimavaat, neriullutik ajortumik inissisimanerannut iluaqutaasinnaassasoq.

Appaqarfiit piujuartinnissaannut nunanik tamalaanik suleqateqarsinnaanermut periarfissaq
Atlantikup avannaani nunat Kalaallit Nunaata appaqarfeqatigisai Naalakkersuisutulli ernumassuteqangaarput. Taamaattumik Naalakkersuisoqarfik nunanik sanilerisanik ataatsimeeqatiginninniarneq taperserpaa, taakku nunat appanik aalajangersimasunik aqutseqatigiinnissamut isumaqatigiissuteqarusummata. Taamaaliornikkut aqutsinissamut isumaqatigiissusiornissaq tunngavissaqarnersoq nalilersorneqassaaq.

Nunarsuarmi Timmissanut Nuuttartunut Ullorititaq - World Migratory Bird Day 2020-imut aamma Kalaallit Nunaanni appap inissisimaneranut atatillugu ataatsimoorluta appaq paarilluarsinnaavarput akisussaaffimmillu avitseqatigiilluta, assersuutigalugu appap piniarneqartarneratigut mianersuussinissaq taamaaliornikkullu appap piujuarnissaa qulakkeerlugu.

Miteq ingerlalluarpoq
Naalakkersuisut taamanikkut aalajangerput miterniarnermut malittarisassanik sukanganerusunik pilersitsiniarlutik, ilaatigut mannissartarnermut inerterinikkut, piniarnermut piffissaq sivikinnerutitsinikkut ullormullu pisassiissuteqartitsinikkut. Taakku sukaterinerit assigiinngitsut pissutigalugit miteqarfiit amerlanerit pitsaasumik ineriartulersimapput, ullumikkulli uumasoqatigiit patajaatsutut isigineqarput. Taamaattut ingerlalluarnerat appamut atuutilersinneqassasorineqarpoq, kisianni tamanna piviusunngussappat inuiaqatigiittut akissussaaffik tigusariaqarparput. Inuiaqatigiittut tamarmiusutut akissussaaffik tigunngikkutsigu appap inissisimanera piffissami aggersumi ajorneruleriartuinnassasoq Naalakkersuisutut ernummatigaara.

Nunarsuarmi Timmissanut Nuuttartunut Ullorititaq - World Migratory Bird Day 2020-mut atatillugit suliniutit pitsaanerpaamik angusaqarnissaannik kissaappakka.

Jens Immanuelsen
Aalisarnermut, Piniarnermut Nunalerinermullu Naalakkersuisoq

Paasisaqarusukkuit immikkoortortaqarfimmi pisortaq Amalie Jessen oqarasuaatikkut attaveqarfigiuk uunga: 34 53 04, e-mail: amalie@nanoq.gl