Imminnut toqunnissamut pinaveersaartitsiniarluni ikiueqqaarneq

Inuiaqatigiinni kikkulluunniit 16-inik ukioqalereersimasut imminut toquttarnemut pinaveersaartitseqataasinnaalernissaat anguniarlugu Peqqissutsimut Naalakkersuisoqarfiup maannakkut suliniutigaa imminut toqunnissamut ulorianartorsiortunut pinaveersaartitsiniarluni ikiueqqaarnermik pikkorissartitsisarnissap piviusunngortinnissaa. Pinaveersaartitsinermi periuseq tuluttut ateqarpoq ”Applied Suicide Intervention Skills Training” naalisarlugu; ASIST. ASIST-ip pinaveersaartitsinermi periusaa, kiisalu ASIST-ip soormi nunatsinnut tulluartutut isigineqarnera pillugu Tina Evaldsen, Peqqissutsimut Naalakkersuisoqarfimmi peqqissutsimut siunnersortitut atorfilik nassuiaatipparput.

Tina Evaldsen:- ASIST imminut toqunnissamut pinaveersaartitsiniaqataalluni piginnaasaqalernissamut iliuuseqarneruvoq pikkorissaassutigineqarsinnaasoq. Sakkussanik ASIST-ip tunniussaanik atuinissamut piginnaanngorsartut inunnut imminut toqunnissamut ulorianartorsiortunut pinaveersaartitsiniarlutik piaartumik ikiueqqaarnissamut sungiusarneqartarput. ASIST-ip sakkuinik atuinissamut piginnaasaqalersimasut, inuk imminut toqunnissamut ulorianartorsiortoq, eqqarsaateqartoq imaluunniit pilersaaruteqartoq paasigunikku, piaartumik aalajangersimasumillu periuseqarlutik annaassiniaasinnaapput.

Pikkorissarneq siulleq qanoq ingerlanneqarpa?

Tina Evaldsen:- ASIST workshopi ulluni marlunni ingerlanneqarpoq. Ulloq pingajuat siunersiueqatigiippugut. Pikkorissartut misilittagaat ilisimasaallu aallaavigalugit ASISTi Kalaallit Nunaannut atuutilerniarnissaanik tulluartuusinnaaneranillu eqqartuineq pivoq.

Ullormi siullermi pikkorissartup imminut toquttarneq pillugu nammineq isummernera sammineqarpoq. Imminut toquttarneq pillugu nammineq isummat misigisimasallu eqqartorneqarput tamatumalu kingorna ASIST-ip siunertaa kiisalu annaassiniarluni ikiueqqaarnermi periutsit atorneqartut sammineqarput. Pikkorissarnerup ulluata aappaani ASIST-imi periutsit ikiueqqaarnermi atorneqartartut sungiusarneqarput misilerarneqarlutillu, tamatumani imminut toqunnissamut ulorianartorsiortumut oqaloqatiginninneq sungiusarneqarluni.

Pikkorissarnermi suut sammineqarpat?

Tina Evaldsen:- Pinaveersaartitsiniarluni periuseq ASIST Livingworksip Canadami ukiorpassuarni ineriartortitaraa. Periuseq ukiut ingerlaneranni misilittaatigalugu atorneqartuartarpoq, nalilersorneqarluni  ineriartortinneqartuartuullunilu. ASIST atorlugu annaassiniarluni ikiueqqaarnermi periutsit atorneqartartut aalajangersimalluinnartuupput allanngorteqqusaanngitsut allanillu ilaartoqqusaanngitsut. Periuseq piviusumik pisoqarneratigut atussagaanni siullermik inuk annertuumik ajornartorsiuteqartoq immaqalu imminut toqunnissaminik eqqarsaateqarlunilu pilersaateqartoq imaluunniit inuunerminik ulorianartorsiulersimasoq  paasigaanni imaluunniit naammattooraanni piaartumik attaviginiartariaqarpoq. Inummut ajornartorsiortumut attaveqarneq/ oqaloqatiginninneq pisariaqarpoq, attaveqarneq oqaloqatiginninnerlu iluatsippat, taava pinngitsoorani inuk ulorianartorsiortoq toqqaannartumik aperisariaqarpoq “Imminut toqunnissamik eqqarsaateqarpit?” tassani toqqaannartumik taama aperinissaq pingaaruteqarpoq. Aperineqartoq angerpat taava imminut toqunnissamut taamatut eqqarsaateqarneranut imaluunniit imminut toqunniarluni ulorianartorsiortinnermut pissutaasoq paasiniartariaqarpoq. Imminut taamatut ulorianartorsiortinnermut pissutaasoq tusarnaarluartariaqarpoq paasinnittumillu pissuseqarluni tigullugu. Inummik taamatut ulorianartorsiortumik naapitsigaanni tuaviornerpaamik annaanniarlugu iliuuseqajaarneq, soorlu uiverpasissumik inerteriniarnerit unitsitsiniaanerillu pakkersimaartariaqarput, oqaloqatiginninneq paasinninnissarlu salliutittariaqarlutik.  Inuk imminut toqunniarluni pilersaaruteqartoq, eqqarsaateqartoq ulorianartorsiortittorlu oqaloqatigereeraanni paasillugulu, taava iliuusissaq tulliusoq tassaasarpoq, inuup ajornartorsiortup ikiorneqarnissaanik ajornartorsiornerminiillu aniguinissaanik siunertaqartumik ersarissumillu isumaqatigiissuteqarfiginissaa. Soorlu, napparsimmavimmut saaffiginninnerani peqatigiumallugu isumaqatigiissuteqarfigineqarsinnaavoq imaluunniit qanigisaminut allanulluunniit tatigisaminut oqaloqatiginisinnaasaminut attaveqarnissaanik isumaqatigiissutigineqartariaqarpoq. Imaluunniit imminut toqunnissaa pinngitsoortinniarlugu isumaqatigiissuteqarfineqassaaq allatigut iliuusissanik pilersaarusioqatigiumallugu. Pingaarnerpaavoq inuup imminut toqunniarluni ulorinartorsiortittup inuunerata annaannissaa. Pingaarnerpaavoq inuup ajornartorsiutaanik paasinninnissaq inuuneralu annaaniarlugu iliuuseqarnissaq pilersaarusiornissarlu.

Sooruna periuseq ASIST Peqqissutsimut Naalakkersuisoqarfiup periusissatut toqqarsimagaa?

Tina Evaldsen:- Nunatsinni “Nuna tamakkerlugu imminortarnermik pinaveersaartitsinermi periusissiaq” pigereerparput, tassanilu allaqqavoq pinaveersaartitsinissaq anguniarlugu sumiiffinni ataasiakkaani pikkorissaasarnissat ineriartortinneqartariaqartut. Sumiiffinni ataasiakkaani pikkorissartitsisarnissamut ASIST atussallugu piukkunnartuuvoq, tassani sumiiffinni ataasiakkaani innuttaasut pikkorissarnermut peqataasarnissaat siunertaareermat.

Sumiiffinni ataasiakkaani innuttaasunut 16-inik ukioqalereersimasunut soqutiginnittunullu ASIST-imik pikkorissartoqarsinnaara anguniarparput. Soorunami suliaq oqimaatsuummat kikkut tamavimmik imminut toquttarnermut pinaveersaartitsisunngorsinnaanngillat, nukissaqarluartariaqarpormi ulluni marlunni pikkorissarnermut peqataassagaanni.  Kisianni tassa tamatta allanngueqataanissamut periarfissaq manna aqqutigalugu periarfissaqalissaagut. ASIST-ip inuunermik annaassiniarluni periaasia nalunarujussuartuunngilaq, kikkunnulluunniit qanorluunniit misilittagakitsigigaluartunut atorneqarsinnaasunngorlugu suliaagami. Pikkorissarnermut peqataasut tamarmik allagartannguamik annaassiniarnermi ilitsersuutitalimmik tunineqartarput. Pikkorissarnerup assigaa ikiueqqaarnermik pikkorissartarneq, allaassutigiinnarpaa uani tarnikkut ajornartorsiortumik annaassiniarluni ikiueqqaarnissaq.

Oqarputit kikkut tamavimmik pinaveersaartitsisunngorsinnaanngitsut, qanoq tamanna isumaqarpa?

Tina Evaldsen:- Tassa tamanna massakkut eqqartorlugulu pilersaarusiortussanngussavarput. ASIST-mik Sungiusaasunngortussanik ujaasisaagut. Apeqqutillu makku pingaarutillit sammissavagut; ASIST-ip annaassiniarluni ikiueqqaarnermi periusii pillugit sungiusaasartunngorniartunut suut piumasaqaataassappat? Piffissaq qanoq annertutigisoq pisariaqartinneqassava? Pikkorissaanerillu qanoq akulikitsigisumik ingerlanneqartassappat? ASIST-ip annaassiniarluni ikiueqqaarnermi periusii pillugit sungiusaasartutut pikkorissarneq ullunik tallimanik sivisussuseqartarpoq. Ulluni siullerni marlunni ASIST-imik pikkorissarneq nalinginnaasoq ingerlanneqartarpoq ullunilu pingasuni kingullerni ASIST-ip annaassiniarluni ikiueqqaarnermi periusiinik pikkorissaasinnaaneq ilinniartitsissutigineqartarluni. Pingasoriarluni ASIST-ip periusii pillugit sungiusaasartutut allagartalik peqatigalugu pikkorissaasimagaanni taava ASIST-ip periusiinik sungiuissaasartutut allagartaq aatsaat pissarsiarineqarsinnaalertarpoq. Taamaammat ASIST-ip periusii pillugit pikkorissaasarnissat piffissaqarfigilluarneqartariaqarput pilersaarusiorluarneqartariaqarlutillu. Uagut eqqarsaatigaarput sumiiffinni ataasiakkaani pikkorissaasarnissat pisariaqartut. Nuumminngaanniit  sineriammut aallartitseqattaarnerminngarnit tamanna pitsaaneruvoq, sumiiffinni ataasiakkaani pissutsinik ilisimaarinnittunik illoqarfimminnilu imaluunniit nunaqarfimminni namminneerlutik siunissami sungiusaasinnaasussanik pikkorissaagaanni. Sumiiffinni ataasiakkaani assersuutigalugu ukiumut marloriarluni ASIST-ip periusii pillugit pikkorissaasoqartarsinnaavoq. Kommunit nammineerlutik qanoq ingerlasoqarnissaa soorunami aalajangertussaassavaat. Taamaammat aalajangersimasumik toqqagaqareernata kikkulluunniit namminneq piumassutsiminnik suleqataarusuttut, kommunit, politiit, peqqinnissaqarfik, suliffeqarfiit ilinniarfiillu qanimut suleqatiginiartariaqarpavut, imminummi toquttarnermik ajornartorsiut inuiaqatigiinni kikkunnik tamanik eqquisarmat.

Suna pissutigalugu ASIST-ip annaassiniarluni ikiueqqaarnermi periusii nunatsinnut tulluartuuppat?

Tina Evaldsen:- ASIST nunatsinniinnaq pissutsinut tulluartunngorlugu suliaanngilaq kisiannili nunarpassuarni atorneqarsinnaasunngorlugu suliaalluni. Periutsit ASIST-imi atorneqartut ukiorpassuarni misilerarlugit ineriartorneqarnikuupput. Canadami, USA-mi, Australiami, Irelandimi, Englandimi Norgemilu ASIST-ip periusii imminut toquttarnermut pinaveersaartitsinermi atorneqarput. Nunavut-mi imminut toquttarnermut pinaveersaartitsilluni sulinermi ilanngunneqareernikuupput Inuktitullu oqaatsinut nutserneqareernikuullutik. Taamaattumik Nunavut-miut  naak politikkikkut aqutsinermikkut amerikamiutut periuseqaraluartut, misilittagaat uagut maani europamiorpalaartumik aqutseriaaseqarfiusumi ineriartortitsiniarnitsinni aamma atorluarsinnaavagut. Aamma nunatsinneersut ASIST-ip periusaanik pikkorissartitsisartussat siulliit Nunavut-meersunit pikkorissarneqarput.

Sooruna Peqqissutsimut Naalakkersuisoqarfik suliamik aallarnisaasuusariaqartoq?

Tina Evaldsen:- Imminut toquttarnermut pinaveersaartitsiniarluta suliamik naammassinnittussaallutalu pisussaaffeqaratta suliaq maani aallartipparput. Imminortarnermut pinaveersaartitsinarluni suliaq Paarisa-mi  siornatigut ingerlanneqarpoq. Paarisami sulisut sinerissamut angalatinneqartarput pinaveersaartitsinermik pikkorissaajartortitaallutik uangalu sulilerama taamatut suleriuseqarnissara aamma siunertaagaluarpoq, kisianni sulilerama paasivara periuseq tamanna naleqqukkunnaarsimasoq sumiiffinni ataasiakkaani innuttaasut peqataatinneqarnissaat qitiutinneqassappat. Taamaammat pinaveersaartitsinermi periuseq  ASIST toqqarparput “Nuna tamakkerlugu imminortarnermik pinaveersaartitsinermi periusissiaq ”-mi piumasarineqarmat sumiiffinni ataasiakkaani innuttaasut peqataatillugit suliniartariaqartugut.

Pinaveersaartitsilluni suliniarnermut ASIST qanoq ilillugu ilanngutsinniarneqassava?

Tina Evaldsen:- Suliassaq unammillernartuuvoq pingaaruteqarporlu periutsip atorniakkatta ilinniarsimasunit pisortanilu sullissisunit misilittarluaqqaarneqarnissaa, taamaaliorpugullumi. Sinerissami inuit suliffinni inunnik sullissinermi pingaaruteqartuni inissisimasut sumiiffinnilu pissutsinut ilisimasaqarluartut qaaqquavut ASIST-illu periusii pillugit isummersoqatigiissillugit. Apeqqutit soorlu makku eqqartorpaat; ASIST nunatsinni atorsinnaava? Atussagutsigu qanoq iliussaagut? Sunik aporfissaqarpa? Kikkut suleqatigissavavut? Oqallilluarput qanorlu ingerlatsinissatsinnut atugassatsinnik  immersorluarpaatigut. Isumassarsioqatigiissitsinermi kommuninik, politiinik, peqqinnissaqarfimmik, ilinniarfinnik allanillu inunnik sullissinermik suliaqarfiusuni aqutsisut akisussaaffinnik annertuunik tigummiaqartut ASIST-ip atorneqarnissaanut akisussaaffimmik tigummiaqartuusariaqartutut isigineqarput. Taamatut aaqqissuussigutta inunnik sullissinermik suliaqarfiusuni sulisut attuumassuteqartullu sapinngisamik ukiumut marloriarlutik innuttaasunut pikkorissaasinnaanerisa piviusunngorsinnaanerat qaninnerussaaq. Periuseq siunertamisut atulissaguni innuttaasunut siammarneqarterneqartariaqarpoq. Soorlu ilinniarfinni ilinniartitsisut ilinniartullu kiisalu pisortat inunnut sullissiveqarfii, suliffeqarfiit assigiinngitsut, politiit allallu tamaviisa pikkorissarneqarnissamut neqeroorfigineqarsinnaasariaqarput, ASIST-ip siunertarimmagu kikkut tamarmik pisinnaasut pinaveersaartitsinermi peqataanissamut periarfissinneqarnissaat. Qanigisaasut, ilaquttat, ikinngutit, atuaqatit, sulisitsisut, suleqatit allallu uani pinaveersaartitseqataallutik ikiuunnissaat qitiutinneqarpoq, taakkuummatami siulliullutik ajortoqarneranik allanngortoqarneranillu maluginnittuusartut.

Suliassat tulliuttut suussappat?

Tina Evaldsen:- Inunnik inuiaqatigiinni pingaarutilimmik suleqataasinnaasunik pikkorissaaneq siulleq piareerpoq, tullinnguupporlu iliuusissap sulianut ilanngutsinneqarnissaa siunertaralugu allaganngortitsinissaq. Iliuusissiaq naammassippat Qitiusumik Pinaveersaartitsinermut Ataatsimiititaliamut saqqummiunneqassaaq. Taakkua suliamut isumaqataagunik taava iliuusissap akisussaaffeqarfimminnut, soorlu kommuninut, politiinut, peqqinnissaqarfimmut, Naalakkersuisoqarfinnut allanullu ingerlateqqinneqarnissaanut siammarterneqarnissaanullu aqqutissiueqataasussaassapput. Pisortat akisussaasullu ilannguppata taava suliassap ingerlateqqinnissaani annertuumik angusaqassaagut. Ukiaq manna, ukioru upernaallu ingerlanerani ASIST-ip periusaa kalaallisuunngortinneqassaaq piareerpallu sungiusaasussanik pikkorissaanissaq tullinnguutissaaq. ASIST-ip Kalaallit Nunaannut atuutilernissaata suliniutigineqarnera ukiut arlallit ingerlasariaqarpoq.

ASIST-ip annaassiniarluni ikiueqqaarnermi periusiinik nunatsinni pikkorissartut siulliit assimiittut ukuupput:

Cecilie Jerimiasen, Ulla Erup, Dia Mathiesen, Louise Hansen Samuelsen, Arne Petersen, Svend Ole M. Meinild, Dorthe Margrethe Møller, Kristian Rosing, Rasmine Geisler, Ivalu Nørreslet, Upaluk Poppel, Karl F.J. Davidsen, Nadja Frederiksen, Tina Evaldsen, Christina Lytken Viskum Larsen, Peter Grønvold, Anja Strunz, Marie Eriksen, Preben Svoldgaard, Ingelise Olesen.