Sulisartut ulluanni oqalugiaat

Inuussutissarsiornermut, Suliffeqarnermut Niuernermullu Naalakkersuisup Vittus Qujaukitsup 1. maj 2015 oqalugiaataa

Maajip aallaqqaataa – nunarsuaq tamakkerlugu sulisartut ullut – ileqquuvoq pitsaasoq. Ikinngutigilluakkat ilagalugit nuannisaarnissamut aammalu sulisartut isumaqatiginninniarnermikkut aammalu sulisitsisunik isumaqatigiissuteqartarnermikkut pilersitsiviulluartumik qasusuillutillu suliaqarnerisigut qanoq angusaqarluarlutik iluatsitsilluarsimatiginersut eqqarsaatiginissaanut periarfissaalluartoq. 

Aappaagu SIK-ip ukiut 60-inngorlugit nalliuttorsiornini malunnartissinnaavaa, – aammalu allaat nunatsinni sulisartunut atugassarititaasunik pitsaasunik qulakkeerisussanut isumaqatigiissutinut isumaqatiginninniarnernut ukiuni 25-ini siuttuusimasumik siulittaasoqarluni. Ukioq mannaannaq  isumaqatigiissutit arfineq pingasut isumaqatigiinniutigineqarneri inerlanneqartussaapput. 

Angusaqartoqangaatsiarsimavoq – kisianni suut tamaasa angusimanngilavut. Taamaattumik maajip aallaqqaataa suli sulisartut ulloraat – taamaattumillu Naalakkersuisut attassisinnaanissamut siuariartortitsinissamullu pilersaarummik – iluarsaaqqinnermut aqqutissani arlalinni tunngaveqartussamik, naalakkersuisooqatigiinnermut isumaqatigiissummi aalajangersaapput.

Naalakkersuisooqatigiinnermut isumaqatigiissut

Naalakkersuisooqatigiinnermut isumaqatigiissuterput suliaavoq pingaarnertut oqariartuutigalugu “Ataatsimoorneq - Toqqissisimaneq - Ineriartorneq “

Iluarsaaqqinnermi suliassatsinni taamaattumik qitiutippagut inuuniarnermi atugassarititaasut pitsangorsarneqarnissaat, minnerunngitsumillu aningaasarsiornikkut eqaatsumik ineriartortitsinissarput, tassuuna suliffissanik nutaanik pilersitsiortornissaq aqqutissiuukkumallugu, taamaasillutalu innuttaasuni sulisinnaasunut suliffissanik amerlanerusunik pilersitsisinnaajumalluta. 

Naalakkersuisooqatigiit isumaqatigiissutigaat suliffissaaleqinerup akiorneqarnissaa pingaartillugu sulissutigineqassasoq. Suliffissaaleqisullu amerlasuut 30-it inorlugit ukioqartuummata naalakkersuisooqatigiit aalajangerput suliniutaasut annertuut inuusuttunut sammitinneqassasut. Suliniutitsigut isumannaarneqassaaq taakkua unittuunnginnissaat, kaammattorneqassappullu aqqutissiuunneqarlutillu ilinniakkamik aallartitsinissaannut. Ilutigisaanillu atuagarsornikkut sanngiinnerusutut inissisimasut annerusumik periarfissarsiuunneqassapput assassornermik suliffinnut sammisumik ilinniagaqarnissaannut.

Naalakkersuisooqatigiit sulissutigissavaat inuiaat imminnut pilersortuunissaat akisussaaqataanermillu tigusinissaat. 

Inuiaqatigiit ineriartortut pilersinniaraanni atugarissaarneq pingaarnertut suliniutigisassaavoq. Inuiaat nukittuut ilaqutariinnit nukittuunit aallaaveqartarput, taamaattumillu pingaaruteqarpoq ilaqutaariit ikiortariaqalersimasut aamma pisariaqartumik ikiorneqarnissaat. Inuiaqatigiit atugarissaartut ilisarnaatigisarpaat suliffissaqarneq, peqqinnissaqarfimmut attaveqarsinnaaneq, aamma ilinniagaqarsinnaaneq, sumiluunniit najugaqaraluaraanni. 

Iluarsaaqqinnermi aqqutissaq 1: Ilinniartitaanerup qaffassarneqarnissaa 

Ilinniartitaanerup qaffasissusaa nunatsinni inuiaqatigiinni, namminersortut aamma pisortat suliassaqarfiini, ineriartortitsinissamut aalajangiisuulluinnartumik pingaaruteqarpoq. Inuiaqatigiit tamakkerlugit piginnaasanik qaffassaanissaq Naalakkersuisut kissaatigaat aammalu ilinniartitaanermi periaatsimik sunniuteqarluartumik qulakkeererusullutik, tassani inuusuttut ilinniarnerminni sukkasuumik ingerlanissamut aammalu suliffeqarnermi iluatsitsiviulluartumik aallartinnissamut eqqortunik piginnaasaqalernissamut assigiinnik periarfissaqarnissaat qulakkeerneqassalluni.

Iluarsaaqqinnermi aqqutissaq 2: Siuariartortitsinissaq aamma aningaasaqarnermut arlalinnik sammiveqartumut allanngortitsinissaq 

Namminersortut suliassaqarfiini siuariartortitsinikkut aammalu suliffissaqartitsinerup annertusineqarneratigut, annertunerusumik isertitaqarnissamut tunngavissiisoqassaaq. Siuariartorneq taanna aamma suliffissaqartitsiniarneq suliassaqarfimmi ataasiinnarmi pilersinneqassanngilaq, kisiannili paarlattuanik suliassaqarfinni arlalinni pilersinneqassalluni. Taamaattoqassappat unammillersinnaassuseqarnerup pitsanngorsarneqarnissaa aammalu aatsitassanut suliassaqarfimmi aamma takornariartitsinermik inuussutissarsiutit iluanni inuussutissarsiornermik siuarsaasussanik suliniuteqarnissat pisariaqarput. Peqatigisaanik aalisarnerup ineriartorteqqinneqarnissaanut killiliussat pitsaanerulersinneqassapput.

Iluarsaaqqinnermi aqqutissaq 3: Pisortat suliassaqarfiini nutarterineq

Pisortat suliassaqarfii inuiaqatigiit aningaasaqarneranni ataatsimoortumi annertoorujussuupput, aammalu pisortani isumalluutit sapinngisamik pitsaanerusumik atorluarneqarnissaat pingaaruteqarpoq. Allaanerusumik eqqarsarnissamut, aammalu teknikkikkut digitaliusunullu periarfissanik nutaanik atorluaanissamut, annertoorujussuarnik periarfissaqarpoq. 

Iluarsaaqqinnermi aqqutissaq 4: Suliffeqarnermi nutarterineq aamma suliffissaaleqisut ikilisinnissaat

Suliniuteqarneq assigiinngitsorpassuarnut tunngassuteqassaaq aammalu suliniutit aalajangersimasut 16-it tassani ilaatinneqarput. Nunaqavissut sapinngisamik amerlanerpaat suliffissaqarnissaat qulakkeerniarlugu Naalakkersuisut sulisartut nunaqavissut piginnaanngorsarneqarnerat annertusivaat, aammalu Piareersarfiit ataanni suliniuteqarnerup annertusineqarneratigut, inuusuttut suliffissaaleqisut malunnaatilimmik ikilisinneqassapput.

Suliffissat ornillugit nuunnissaq ajornannginnerulissaaq, taamaattumillu nuttarnerulersitsiniarnermut ikiorsiisarnermut maleruagassat nutarterneqassapput. Aammalu minnerunngitsumik sulisartut avataaneersut nakkutigineqarnerat annertusarneqassaaq.

Immikkut ittumik sanaartornermut suliniuteqarnermi suliaqarnerit suliffissaqartitsiniarnerlu annertunerulissapput, tamannalu Naalakkersuisut sulisartunik nunaqavissunik piginnaanngorsaanermik annertusititsinerannut ataqatigiissillugu, nunaqavissut sapinngisamik amerlanerpaat suliffeqalernissaat qulakkeerneqassaaq. 

Iluarsaaqqinnermi aqqutissaq 5: Akileraarusersueriaatsimik aamma atugarissaarnermut ikiorsiissutaasartunik iluarsaaqqinneq 

Inuiaqatigiit atugarissaartut pitsaanerpaamik aaqqissuussivigineqarsimanissaat, aammalu innuttaasunut aningaasaqarnikkut isumannaallisaatissatut naapertuuttutut atuunnissaa, pingaaruteqarpoq. Pisortanit ikiorsiissutit innuttaasunut pisariaqartitsinerpaanut tutsinneqassapput, peqatigisaanillu atugarissaarnissamut periaaseq imminut pilersornissamut aamma suliffeqarnermi peqataanissamut kajumissuseqalersitsissaaq.

Sulineq imminut akilersinnaassaaq. Kikkut tamarmik inuiaqatigiinni iluaqutaanissamut periarfissaqassapput pisussaaffeqassallutillu, aammalu kikkut tamarmik eqiingasumik inuuneqarneq ujartortariaqarpaat iluatitsiffiunerummat, imminnut pilersorsinnaanatik inuuneq pinnagu.  

Piffissami qaangiuttumi nunatsinni suliffissaaleqisorpassuaqarpugut, kisianni immikkut ittumik suliniuteqarnikkut suliffissaaleqisunut kisitsisit mumisinnissaat Naalakkersuisut iluatsippaat. 2015-imi marsip qaammataani katillugit 3.953-it suliffissaaleqisutut nalunaarsorsimapput, taakkunannga 612-it nunaqarfinneersuullutik. Tamannalu ukioq kingulleq qaammammut tassunga sanilliullugu inunnik suliffissaaleqisunik 432-inik ikinneruvoq. Immikkut ittumik suliniuteqarnerit Naalakkersuisut aallartissimasaat – malunniuttut takuneqarsinnaavoq. Aalisarnerup ataqatigiissaarneqarnera iluatissimavoq, piginnaanngorsaalluni pikkorissaanerit, sanaartornermi iluarsaaqqinnermilu immikkut ittumik suliniutit, aserfallatsaaliinermi annertuunik ingerlatsiviusut, avatangiisinik pitsanngorsaanerit, eqqaavissuarnik saliinerit, umiarsualivinnik pitsanngorsaaneq il.il. iluatsittutut oqaatigisariaqarput.

Inuussutissarsiornermut politikki aamma inuussutissarsiutit siuariartorfiusut

Aalisarneq suli nunatsinni inuussutissarsiutit pingaarnersaraat. Kisianni nassuerutigaarput avammut niuernermit isertitat annertunerpaartaat inuussutissarsiummit ataasiinnarmeersuuneranni, nunatsinni aningaasaqarneq sunnertiasorujussuusoq. Taamaattumik inuussutissarsiornermi suliassaqarfinnik nammaqataasussanik arlalinnik ineriartortitsinissaq siunnerfigineqarpoq. 

Takornariartitsisarnermut aamma aatsitassanut suliassaqarfiit inuussutissarsiutitut nammaqataasussatut suli allatut ineriartortinneqarnissaannut qularnanngitsumik periarfissaqarpoq. 

Takornariartitsisarnermi annertuumik siuariartortitsissagutta, Kalaallit Nunaata tikikkuminarnerulersinneqarnissaa pisariaqarpoq. Taamaattumik Naalakkersuisut ukioq manna umiarsualivitsinni mittarfitsinnilu pissutsit nukittorsarneqarnissaat pillugu siunnersuummik saqqummiussereerniarput, taamaalilluta takornariat suli amerlanerusut nunatsinnukarumalersissinnaajumallugit. Aamma umiarsuarnut takornariartitsisartunut akitsuutip appartinneqarnissaa piviusunngortipparput, taamaalilluni umiarsuit takornariartitsisartut suli amerlanerusut nunatsinnukarumalersinniarlugit.

Aatsitassarsiornermi inuussutissarsiorneq soorunami aamma ukiuni aggersuni nunatsinni ineriartortitsinermi annertoorujussuarmik ilaatinneqartussaavoq. Qeqertarsuatsiaani rubinisiorfissamut sanaartorneq siumut ingerlavoq, tunisassiornelu aasap ingerlanerani aallartissalluni. Sapaatip akunnerata tulliani Kangerlussuup kangerluani suliassamut tunngatillugu tusarniaalluni ataatsimiititsinerit ingerlanneqassapput, tassani aatsitassarsiorfik suli alla aappaagu pilersinneqassasoq naatsorsuutigineqarluni.

Aatsitassarsiornermilu nunani tamalaani akit nikerarnerat ukiuni kingulliunerusuni kissaatigineqartutut pitsaasumik ineriartorsimanngikkaluartoq – suliniutit ineriartortinneqartut takusinnaavarput. 

Aatsitassarsiornermi suliat nunatsinnut iluaqutaasussanngorlugit ineriartortinneqassasut piumasaqaateqarnissaq pingaaruteqartoq rubinisiorfimmit misilittakkat takutippaat. Nunatsinni maani suliaqarnerit sapinngisamik amerlanerpaat ingerlanneqarnissaat qulakkiissavarput. 

Suliffissat ujaqqanik piiaaffippianut attuumassuteqartut saniatigut, aamma nunatsinni maani suliffissanik aatsitassanik suliareqqiinermut atasunik sapinngisamik amerlanerpaanik peqarnissaq qulakkiissavarput.

Assersuutissaalluartoq tassaavoq Kuannersuarni aatsitassarsiorfissaq, tassani saffiugassamik suliareqqiinerup ilaata maani nunatsinni ingerlanneqarnissaata kingunerisaanik aatsitassarsiorfimmi suliffissanik ataavartunik 7-800-inik pilersitsisoqassaaq. Suliffissuaqarnermi suliassat taamaattut nunatta aningaasaqarnerata pitsaasumik ineriartortinneqarnissaanut aalajangiisuulluinnartumik pingaaruteqarput. 

SIK-p Naalakkersuisut aatsitassanut politikkiannut aamma uranimut politikkianut tapersersuilluni ersarissumik oqariartuuteqarnera nuannaarutissaavoq. Nunattami suliffissarpassuit Kujataani suliassap angisuup malitsigisassai pisariaqartikkai isumaqatigilluinnarpara.

Tassunga atatillugu nunatsinni aatsitassarsiorfinni suliassat suulluunniit nunani tamalaani isumannaallisaanermut avatangiisinullu malitassanut naapertuuttumik ingerlanneqarnissaat aalajangiisuulluinnartumik pingaaruteqarmat, erseqqissassavara. 

Naggasiineq 

Namminersorluni inuussutissarsiornerup ajunngitsumik ineriartornissaanut tunngaviuvoq naalakkersuinikkut isumannaatsumik ingerlatsisoqarnera, minnerunngitsumillu suliffeqarnermi kattuffiit ingerlalluartut.

Naalakkersuisut iluarsaaqqinnermik suliaqarnerat annertooq, aammalu inuussutissarsiornermut suliffeqarnermullu suliassaqarfiup nukittorsarneqarneranut  ineriartortinneqarneranullu suliniuterpassuit, aningaasaqarnikkut imminut napatissinnaanissamut alloriarnerupput pitsaasut.

Aammaloorlunga maajip aallaqqaataasiorluarnissassinnik kissaappassi.

Qujanaq tusarnaarassi.