Aatsitassanik piiaaneq Kalaallit Nunaanni nalilinnik pilersitsissaaq

Kalaallit Nunaata kujataani piffissami kingullermi ingerlatseqatigiiffimmit Killavaat Alannguanni aatsitassaqarfimmi suliaqartussamit pisuutitsiniaanerit imaaginnavipput, ilanngullugu Tanbreez-imi suliassamut piginnittumit Greg Barnes-imit pisuutitsiniaanerit naammaginninnginnerillu.

Pisuutitsiniaanerit pingaartumik ingerlatseqatigiiffiup piiaanissamut qinnuteqaataata suliarineqarnerata arriippallaarneranut tunngassuteqarput.

Nalinginnaasumik Naalakkersuisut pissutsit taamaattut qinnuteqaatip suliarineqarnerata ingerlanerani oqaaseqarfigisanngikkaluarpaat, kisiannili pisuutitsiniaanerpassuit eqqarsaatigalugit oqaatigineqartut eqqunngitsorpassuit aaqqiissuteqarfiginissaat oqimaaqatigiissinnissaallu pisariaqartissimallugu.

Tunngavissarititaasut tamarmik naammassineqarsimappata aammalu suliassaq annertunerusunik ajornartorsiutitaqassanngitsoq naatsorsuutigineqarpat, Kalaallit Nunaanni piiaanissamut qinnuteqaat qaammatit 12-it iluanni suliarineqarsinnaasarpoq. Nunani sanilliunneqarsinnaasuni suliassanik suliarinnittarnermut piffissamut naleqqiullugu tamanna sukkaneruvoq. Canadami ukiut 1-2 ingerlasinnaasarput aammalu Sverige-mi suliap ingerlanera ukiut 1 ½, svenskillu akuersussuteqartarnermut periusiat Enviromental Code-mik taaguuteqartinneqartoq pissarsiariniaraanni ukiut pingasuniit tallimanut ingerlaqqaartarput.

Canadamiut sullissiviat akuerisaasoq Fraiser, nunanik aatsitassarsiornermik ingerlatsisunik sanilliussisartoq, kingullermik misissuinerminni 2013-imeersumi nunanit aatsitassarsiornermik ingerlatsisunit katillugit 112-init Kalaallit Nunaat ataatsimut katillugu 23-itut inissippaa. Allaffissornermi sunniuteqarluartumik suliarinninnermut tunngatillugu, ilanngullugit ersarissuutitsineq, suliap naapertuilluartumik ingerlanera, allaffissornermi peqquserluttuliortuunnginneq aammalu piffissaq eqqorlugu, Kalaallit Nunaat Canada-mi aamma Australiami naalagaaffiit ilaannit, soorlu Ontario-mit aamma New South Wales-imit siuarsimaneruvoq. Taamaattumik Kalaallit Nunaat pitsaanermik inissisimasut akornanniittoq oqartoqartariaqarpoq.

Taamaattumik Naalakkersuisut Tanbreez-ip Kalaallit Nunaannut isiginninnera ilisarisinnaanngilaat.

Tanbreez-imit piiaanissamut qinnuteqaat aalajangersimasoq – ingerlatseqatigiiffiup oqaatigisaraluatut – qaammatit 27-it qaangiummatali tunniunneqanngilaq. Qinnuteqaat tamanut ammasumik tusarniaassutigineqartussanngorlugu aammalu isummerfigineqartussanngorlugu tunniunneqartutut isigineqassappat, minnerpaamik tunngavissarititaasut naammassisimaneqartussaapput. Assersuutigalugu eqqortumik suliassap avatangiisinut sunniutissai nassuiarneqartussaapput. Tanbreez siusinnerusukkut 2012-imi najoqqutassat amigaateqartorujussuit ilaannakortorujussuillu oqartussaasunut tunniuppai. Najoqqutassat avatangiisinut tunngasunik arlalinnik amigaateqarput. Tamanna DCE-ip ilaatigut 2013-imi ukiaanerani Kalaallit Nunaata kujataani tusarniaanerup nalaanni tamakkiisumik nassuiarpaa. Amigaataasorpassuit ilai taaneqarsinnaasut ilaatigut tassaapput: Toqunartoqassutsimut uttoortaanerit amigaataapput (Eqqagassat qanoq toqunartoqartiginersut); Kuummi eqaloqartartumi aalisakkat inissiinermi ajoquserneqannginnissaannik qulakkeerisussat uuttortaanerit amigaataapput; Pujoralaat siammartarnerisa eqqoriarneqarnissaat amigaataavoq; Erngup nukinganik atuisoqarsinnaanersoq nalilersuineq amigaataavoq il.il. Tamatuma saniatigut najoqqutassat oqaatsit eqqortut atorlugit tunniunneqanngillat.

Tanbreez-ip qinnuteqaat minnerpaamik tunngavissarititaasunik naammassinnittoq aatsaat 2013-imi aggustimi tunniuppaa, tamatuma kingorna tamanut ammasumik tusarniaaneq 2013-imi septembarimiit 2014-imi januaarip tungaanut aallartinneqarsinnaalerluni. 2014-imi upernaap ingerlanerani ingerlatseqatigiiffimmit aammalu oqartussaasut tungaanniit Itisiliiffiusumik nalunaarusiaq tusarniaanermut akissuteqaatinik tamaginnik imaqartoq suliarineqarpoq, taamatullu oqartussaasut piiaanissamut akuersissummut, akuersissuteqarnernut aalajangersimasunut missingiummik aammalu Impact Benefit Agreement-imut (ingerlatseqatigiiffiup, Kommune Kujalliup aamma Namminersorlutik Oqartussat akornanni suleqatigiinnissamut isumaqatigiissut) missingiummik Tanbreez-imut nassiussillutik.

Tamatuma saniatigut Tanbreez-ip Kalaallit Nunaanni aatsitassanik suliareqqiisarnissaq itigartippaa, aammalu suli tamanna pisinnaassannginnersoq kinaassusersiunngitsumik uppernarsaammik naammattumik nassiussisimanani. Sapinngisamik najukkami suliffissanik pissarsinissamut suliareqqiineq aallaaviatigut Kalaallit Nunaanni ingerlanneqartassasoq, aatsitassanut ikummatissanullu inatsimmi qitiusumik ilaavoq. Ingerlatseqatigiiffiup siunnersuutigaa suliffissat amerlanerpaartaat nunani allani inissinneqarnissaat kissaatigineqartoq (suliffissat 160-it missaat), Kalaallit Nunaanni suliffissat ujaqqanik piiaanermut tunngaviusumut killilerneqarlutik (suliffissat 80-it missaat). Taamaalilluni suliffissarpassuit tassani pineqarput, taamaattumik immikkoortup taassuma misissorneqarnissaa sukumiisumillu nassuiarneqarnissa Naalakkersuisut pingaartittorujussuuat.

Tamatumunnga nangissutigalugu Naalakkersuisut Kalaallit Nunaanni suliareqqiisinnaanerup avatangiisinut sunniutaasussanik misissuinissaq (VVM) piumasaraat. Tanbreez-ip misissuinissap taassuma suliarinissaa itigartippaa.

Naggasiutigalugu erseqqissarneqassaaq aatsitassarsiorfimmik inuiaqatigiinni avatangiisinilu piujuartussamik iluaqutaasumik sunniuteqartitsiviusumik ingerlatsinissaq pillugu inatsimmi piumasaqaataasup malinnginnissaa inatsisinut naapertuutinngimmat, tassani ilaalluni tamatuminnga qulakkeerisussamik misissuinernik misissueqqissaarnernillu suliaqanngitsoorneq.